Sug‘orish suvining belgilangan vaqtda yetib kelmasligi g‘o‘za maydonining qurishi, o‘simlik rivojlanishining sekinlashishi va hosil yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin. Bunday vaziyatda fermer faqat og‘zaki shikoyat bilan cheklanib qolmasligi kerak.

Muammoni hal qilishda ikki yo‘nalishda bir vaqtning o‘zida harakat qilish muhim:

Birinchidan, ekinni saqlab qolish uchun suv ta’minotini tezkor tiklash choralarini ko‘rish;

Ikkinchidan, keyinchalik o‘z huquqlarini himoya qilish va yetkazilgan zararni asoslash uchun barcha holatlarni rasmiy hujjatlashtirish.

1. Suv yetkazib berish shartnomasi va jadvalini tekshiring

Avvalo fermer xo‘jaligi bilan suv yetkazib beruvchi tashkilot o‘rtasida tuzilgan shartnomani topish va uning shartlarini tekshirish zarur.

Quyidagi hujjatlar bir joyga jamlanishi kerak:

•  suvdan foydalanish to‘g‘risidagi shartnoma; 
•  shartnomaga ilova qilingan suv yetkazib berish jadvali; 
•  fermer xo‘jaligiga ajratilgan suv olish limiti; 
•  suv olish uchun berilgan buyurtmanomalar; 
•  avvalgi sug‘orishlar va amalda yetkazilgan suv hajmi haqidagi ma’lumotlar. 

Amaldagi Suv kodeksiga ko‘ra, suvdan foydalanish suv yetkazib beruvchi tashkilot va suvdan foydalanuvchi o‘rtasidagi shartnoma asosida amalga oshiriladi. Shartnomada suv hajmi, mavsumiy limitlar, suv yetkazib berish shartlari, shuningdek, tomonlarning huquq va majburiyatlari belgilanadi. Suv yetkazib berish jadvali esa shartnomaning ilovasi hisoblanadi.

Shuning uchun suv haqiqatan ham kechiktirilganini aniqlashda rejalashtirilgan jadval bilan amaldagi holatni solishtirish muhim.

2. Suv yetkazib beruvchi tashkilotga darhol yozma murojaat qiling

Telefon orqali qilingan murojaat tezkor aloqa uchun foydali bo‘lishi mumkin, ammo keyinchalik huquqiy dalil sifatida yetarli bo‘lmasligi ehtimol.

Shu sababli suv yetkazib beruvchi tashkilotga yozma yoki elektron murojaat yuboring va uning qabul qilinganini tasdiqlovchi kirim raqami, elektron xabarnoma yoki boshqa tasdiqni saqlab qo‘ying.

Murojaatda quyidagilarni aniq ko‘rsatish lozim:

•  fermer xo‘jaligining nomi va rekvizitlari; 
•  suvdan foydalanish shartnomasining raqami va sanasi; 
•  maydonning manzili va kontur raqami; 
•  suvsiz qolgan g‘o‘za maydonining hajmi; 
•  jadval bo‘yicha suv berilishi lozim bo‘lgan sana; 
•  maydon oxirgi marta qachon sug‘orilgani; 
•  g‘o‘zaning hozirgi holati; 
•  suv yetkazilmagani oqibatida yuzaga kelayotgan xavf; 
•  suvni zudlik bilan yetkazib berish va holatni joyiga chiqib o‘rganish talabi. 

Murojaatda suv berilmayotganining rasmiy sababini yozma ravishda ma’lum qilishni ham so‘rash kerak.

3. Holatni komissiya ishtirokida dalolatnoma bilan rasmiylashtiring

Foto va videolar muhim dalil, ammo ularning o‘zi har doim ham yetarli bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli fermer suv yetkazib beruvchi tashkilot, qishloq xo‘jaligi bo‘limi va boshqa mas’ul idoralar vakillari ishtirokida maydonni ko‘zdan kechirishni so‘rashi lozim.

Ko‘zdan kechirish natijasi bo‘yicha rasmiy dalolatnoma tuzilishi maqsadga muvofiq.

Dalolatnomada quyidagilar aks ettirilishi kerak:

•  dalolatnoma tuzilgan sana va vaqt; 
•  ishtirok etgan shaxslarning lavozimi; 
•  fermer xo‘jaligi va maydon haqidagi ma’lumotlar; 
•  g‘o‘za ekilgan umumiy va zararlangan maydon; 
•  ekinning rivojlanish bosqichi; 
•  oxirgi sug‘orish sanasi; 
•  jadval bo‘yicha yetkazilishi kerak bo‘lgan suv; 
•  amalda yetkazilgan suv hajmi; 
•  tuproq va o‘simlikning vizual holati; 
•  qurish, so‘lish yoki rivojlanishdan ortda qolish belgilari; 
•  muammoning taxminiy sababi; 
•  ko‘rilishi lozim bo‘lgan tezkor choralar. 

Fermer dalolatnomadagi ma’lumotlarga rozi bo‘lmasa, uni imzolash paytida o‘z e’tirozini yozma ravishda qayd etishi kerak. Bo‘sh yoki haqiqatga mos kelmaydigan dalolatnomani imzolash tavsiya etilmaydi.

Suv kodeksida suvdan foydalanuvchi va suv yetkazib beruvchi tashkilot o‘rtasida amalda yetkazilgan suv bo‘yicha har oy ikki tomonlama elektron dalolatnoma rasmiylashtirilishi ham nazarda tutilgan. Undagi ma’lumotlarni ham tekshirib, zarur holatda nusxasini olish lozim.

4. Mas’ul idoralarni rasman xabardor qiling

Suv yetkazib beruvchi tashkilotga yuborilgan murojaat nusxasini quyidagi idoralarga ham taqdim etish maqsadga muvofiq:

•  tuman hokimligi; 
•  tuman qishloq xo‘jaligi bo‘limi; 
•  hududiy suv xo‘jaligi organlari; 
•  fermerlar kengashining hududiy vakillari; 
•  zarurat bo‘lsa, irrigatsiya tizimi havza boshqarmasi. 

Murojaatda mas’ullardan maydonga chiqish, komissiya tuzish, suv ta’minotini tiklash va vaziyatga rasmiy huquqiy baho berish so‘ralishi kerak.

Har bir idoraga yuborilgan xatning nusxasi, kirim raqami va javobi alohida papkada saqlanishi zarur.

5. Foto va videodalillarni to‘g‘ri tayyorlang

Foto va video materiallar zararning qachon, qayerda va qanday sharoitda yuzaga kelganini ko‘rsatishi kerak.

Tasvirga olishda quyidagilar qayd etilishi lozim:

•  maydonning umumiy ko‘rinishi; 
•  qurib yoki so‘lib borayotgan g‘o‘za tuplari; 
•  tuproq namligining holati; 
•  suv kelishi kerak bo‘lgan ariq yoki kanal; 
•  suv o‘lchash qurilmasi mavjud bo‘lsa, uning ko‘rsatkichi; 
•  maydon konturi va joylashuvi; 
•  foto yoki videoning sanasi va vaqti. 

Imkon bo‘lsa, geolokatsiya ma’lumoti yoqilgan holda tasvirga oling. Bir xil nuqtalarni har kuni yoki ma’lum vaqt oralig‘ida qayta suratga olish zararning rivojlanishini ko‘rsatishga yordam beradi.

Shuningdek, fermer kundaligi yuritilib, unga har kuni g‘o‘zaning holati, ob-havo, suvning kelgan yoki kelmagan vaqti hamda mas’ullar bilan bo‘lgan muloqotlar yozib borilishi maqsadga muvofiq.

6. Ekin sug‘urtalangan bo‘lsa, uch kunlik muddatni o‘tkazib yubormang

Avvalo sug‘urta polisi va shartnomasini tekshirish kerak. Suv tanqisligi yoki suv yetkazib berilmasligi har qanday sug‘urta shartnomasida avtomatik ravishda sug‘urta hodisasi hisoblanmaydi.

Hodisa shartnomada ko‘rsatilgan tabiiy yoki texnogen xavf, qurg‘oqchilik yoxud uchinchi shaxslarning xatti-harakatlari doirasiga kirishi mumkin. Bu har bir sug‘urta shartnomasining aniq shartlariga bog‘liq.

Amaldagi tartibga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi mahsulotini ishlab chiqaruvchi sug‘urta hodisasi yuz bergani haqida uch kun ichida axborot tizimi orqali Qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi jamg‘armasiga elektron xabarnoma yuborishi kerak. Shundan so‘ng mustaqil ekspert tayinlanib, sug‘urta obyekti va yetkazilgan zarar o‘rganiladi.

Shu sababli:

•  sug‘urta polisini darhol tekshiring; 
•  sug‘urta hodisasi haqida uch kun ichida xabar bering; 
•  elektron xabarnoma qabul qilinganini tasdiqlovchi ma’lumotni saqlang; 
•  ekspert ko‘zdan kechirguniga qadar maydonning holatini o‘zgartirib yubormang; 
•  ekinni saqlash uchun bajarilgan har qanday shoshilinch ishni foto, video va yozma qayd bilan rasmiylashtiring. 

7. Muammo bir nechta fermerda bo‘lsa, jamoaviy murojaat tayyorlang

Bir kanal yoki suv tarmog‘idan foydalanadigan bir nechta fermerda bir xil muammo kuzatilsa, jamoaviy murojaat samarali bo‘lishi mumkin.

Jamoaviy murojaatga quyidagilar ilova qilinadi:

•  barcha fermer xo‘jaliklarining ro‘yxati; 
•  shartnoma raqamlari; 
•  zararlangan maydonlar; 
•  kontur raqamlari; 
•  jami zararlanish ehtimoli bo‘lgan gektar; 
•  foto va videolar; 
•  avvalgi shaxsiy murojaatlar nusxalari. 

Qonunchilik jismoniy va yuridik shaxslarning jamoaviy murojaat qilishini nazarda tutadi. Jamoaviy murojaatga javob, boshqacha tartib so‘ralmagan bo‘lsa, ro‘yxatda birinchi ko‘rsatilgan shaxsga yuboriladi.

Shuning uchun murojaatda fermerlar nomidan muloqot olib boradigan va javoblarni qabul qiladigan vakilni aniq ko‘rsatish tavsiya etiladi.

8. Murojaatlarning ko‘rib chiqilishini nazorat qiling

Davlat organi yoki tashkilotga berilgan ariza va shikoyat, qoidaga ko‘ra, kelib tushgan kundan boshlab 15 kun ichida ko‘rib chiqiladi. Qo‘shimcha o‘rganish, tekshirish yoki hujjat talab qilinsa, ko‘rib chiqish muddati bir oygacha davom etishi mumkin.

Biroq suvsiz qolayotgan g‘o‘za maydoni bunday muddatni kutib tura olmaydi. Shu sababli murojaatda alohida ravishda quyidagi talabni kiritish maqsadga muvofiq:

“Ekinning qurib qolish xavfi mavjudligi sababli maydonni zudlik bilan joyiga chiqib o‘rganish va suv ta’minotini tiklash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora ko‘rishingizni so‘raymiz”.

9. Yechim bo‘lmasa, yuqori turuvchi idora yoki sudga murojaat qiling

Agar murojaat qabul qilinmasa, asossiz rad etilsa, belgilangan muddatda javob berilmasa yoki muammo bartaraf etilmasa, fermer yuqori turuvchi organga yoki bevosita sudga shikoyat qilish huquqiga ega.

Suv kodeksiga ko‘ra, suvdan foydalanuvchi belgilangan suv olish limiti va suv berish rejimiga muvofiq suv olish huquqi buzilishi natijasida yetkazilgan zararning o‘rni qoplanishini talab qilish huquqiga ega. Suv munosabatlaridagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal qilinadi.

Biroq zararni undirish uchun, odatda, quyidagilarni asoslash talab etiladi:

•  shartnoma yoki suv berish jadvali buzilgani; 
•  suv yetishmasligi natijasida haqiqiy zarar kelib chiqqani; 
•  qoidabuzarlik bilan zarar o‘rtasida sababiy bog‘liqlik mavjudligi; 
•  fermer ekinni saqlab qolish uchun zarur choralarni ko‘rgani; 
•  zarar miqdori mutaxassis yoki ekspert xulosasi bilan hisoblangani. 

Shuning uchun sudgacha bo‘lgan bosqichda agronom, mustaqil ekspert, baholovchi va huquqshunos ishtirokida hujjatlarni to‘liq tayyorlash muhim.

Nimalarni qilish mumkin emas?

Suv yetishmayotgan bo‘lsa ham, suvni o‘zboshimchalik bilan olish, gidrotexnika inshootini o‘zgartirish, vaqtinchalik to‘siq yoki kelishilmagan nasos o‘rnatish mumkin emas.

Bunday harakatlar qonunbuzilish sifatida baholanishi va fermerning keyingi talablarini zaiflashtirishi mumkin. Suv kodeksi suv uzatilishini o‘zboshimchalik bilan tartibga solish va ruxsatsiz suv olishni taqiqlaydi.

Shuningdek:

•  haqiqatga mos kelmaydigan dalolatnomani imzolamang; 
•  murojaatlarni faqat telefon orqali qilish bilan cheklanmang; 
•  foto va videolarning asl nusxalarini o‘chirib yubormang; 
•  suv buyurtmanomalari va shartnoma nusxalarini yo‘qotmang; 
•  ekin butunlay qurib qolishini kutmasdan, dastlabki alomatlar paydo bo‘lishi bilan murojaat qiling. 

Suv yetkazib beruvchi tashkilotga murojaat namunasi

Murojaat

“__________” fermer xo‘jaligi bilan tuzilgan ____-sonli suvdan foydalanish shartnomasi va unga ilova qilingan suv yetkazib berish jadvaliga muvofiq, ____ sanadan ____ sanagacha ______ konturdagi ____ gektar g‘o‘za maydoniga suv yetkazib berilishi belgilangan.

Biroq ____ sana, soat ____ holatiga ko‘ra, mazkur maydonga suv yetkazib berilmadi yoki belgilangan hajmda yetkazilmadi. Natijada g‘o‘za tuplarida so‘lish va qurish belgilari kuzatilmoqda, hosilga jiddiy zarar yetish xavfi yuzaga kelgan.

Shu munosabat bilan:

1.  Maydonni mas’ul tashkilotlar ishtirokida zudlik bilan joyiga chiqib o‘rganishni; 
2.  Suv yetkazilmaganining sababini yozma ravishda ma’lum qilishni; 
3.  Holat yuzasidan komissiya dalolatnomasi tuzishni; 
4.  Suv ta’minotini qisqa muddatda tiklash choralarini ko‘rishni; 
5.  Amalda yetkazilgan suv hajmi haqidagi ma’lumotni taqdim etishni; 
6.  Murojaat natijasi bo‘yicha rasmiy yozma javob yuborishni so‘raymiz. 

Ilovalar: shartnoma nusxasi, suv yetkazib berish jadvali, foto va videomateriallar, suv buyurtmanomasi hamda boshqa tasdiqlovchi hujjatlar.

UFarmer tavsiyasi

Suvsizlik bilan bog‘liq muammoda fermer uchun eng to‘g‘ri harakatlar ketma-ketligi:

Yozma murojaat → kirim raqami → foto va video → komissiya dalolatnomasi → mas’ul idoralarni xabardor qilish → sug‘urta xabarnomasi → jamoaviy murojaat → zarurat bo‘lsa, yuqori organ yoki sud.

Har bir murojaat, javob va dalilni saqlash fermerning nafaqat muammoni tezkor hal qilishiga, balki keyinchalik o‘z huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishiga ham yordam beradi.

Ushbu material umumiy huquqiy va amaliy tavsiya xususiyatiga ega. Har bir holat suvdan foydalanish shartnomasi, ajratilgan limit, sug‘urta polisi va voqeaning aniq holatlariga qarab alohida baholanadi.