Yozgi namlik va harorat o‘zgarishi: ekinlar uchun eng xavfli 3 zararkunanda

Mutaxassislar eng xavfli zararkunandalar qatoriga no‘xat shirasi, kemiruvchi tunlamlar va g‘o‘za tunlamini kiritmoqda. Ularni nazorat qilishda eng muhim omil — zararkunandani erta aniqlash va ishlovni iqtisodiy zarar yetkazish chegarasidan oldin boshlashdir.

1. No‘xat shirasi

No‘xat shirasi, ayniqsa, dukkakli ekinlarning g‘unchalash va gullash davrida katta zarar yetkazadi. Zararlangan o‘simliklarning barg va poyalari deformatsiyalanadi, o‘sishi sekinlashadi. Shira, shuningdek, xavfli virusli kasalliklarni ham tarqatishi mumkin.

Zararlaydigan ekinlar:

•  no‘xat; 
•  yem-xashak dukkaklilari; 
•  vika; 
•  beda; 
•  yo‘ng‘ichqa. 

Iqtisodiy zarar yetkazish chegarasi: g‘unchalash va gullash bosqichida o‘simliklarning 20 foizi zararlanishi yoki entomologik to‘r bilan 10 marta siltaganda 30–50 dona shira aniqlanishi.

Bu zararkunandaga qarshi kurashdagi asosiy xato — ishlovni juda kech boshlash. Shuning uchun dala muntazam kuzatilishi va zarurat tug‘ilganda tizimli ta’sirga ega insektitsidlardan foydalanilishi kerak.

2. Kemiruvchi tunlamlar

Kuzgi, undov belgili va ipsilon tunlamlari so‘nggi yillarda tobora ko‘proq zarar keltirmoqda. Ularning qurtlari o‘simlik ildizi va poyasini tuproq yuzasiga yaqin joydan kemirib, yosh nihollarning butunlay nobud bo‘lishiga olib keladi.

Ko‘proq zararlaydigan ekinlar:

•  kuzgi bug‘doy; 
•  kuzgi raps; 
•  kungaboqar; 
•  soya; 
•  lavlagi; 
•  kartoshka; 
•  pomidor; 
•  sabzi; 
•  makkajo‘xori. 

Zararkunanda kunduz kuni tuproqning taxminan 2 santimetr chuqurligida yashirinadi, kechasi esa oziqlanish uchun yuzaga chiqadi. Shu sababli kunduzgi barg usti ishlovlari ko‘pincha kutilgan natijani bermaydi.

Eng samarali ishlov vaqti — 20:00 dan 00:00 gacha. Aynan shu paytda qurtlar tuproq yuzasiga chiqadi.

Kurashda indoksakarb, xlorantraniliprol, emamektin benzoat, xlorpirifos, malation, diazinon kabi faol moddalarga asoslangan vositalardan foydalanilishi mumkin. Nihollarni dastlabki davrda himoyalash uchun urug‘ dorilagichlari ham muhim ahamiyatga ega.

3. G‘o‘za tunlami

G‘o‘za tunlami ko‘plab ekinlarga zarar yetkazadigan, juda ochko‘z zararkunandalardan biridir. Uning qurtlari o‘simlikning bargi, guli, mevasi, dukkagi, so‘tasi va savatchasini zararlaydi.

Zararlaydigan asosiy ekinlar:

•  makkajo‘xori; 
•  kungaboqar; 
•  no‘xat; 
•  soya; 
•  pomidor. 

Nazorat ko‘rsatkichlari:

•  kungaboqarda — bir savatchada 2 ta qurt; 
•  soya va makkajo‘xorida — maydonning 10 foizi zararlanganda bir o‘simlikda 1–2 ta qurt; 
•  feromon tutqichda — bir sutkada 20 tadan ortiq kapalak. 

Bu zararkunandaga qarshi kurashda vaqt hal qiluvchi ahamiyatga ega. Katta yoshdagi qurtlar so‘ta, dukkak yoki savatcha ichiga kirib olgach, ularga preparat yetib borishi qiyinlashadi. Shuning uchun ishlov 1–3 yoshdagi yosh qurtlarga qarshi, ular o‘simlik yuzasida turgan paytda o‘tkazilishi kerak.

Indoksakarb, xlorantraniliprol va emamektin benzoat asosidagi vositalar ko‘proq qo‘llanadi. O‘simlikning yopiq qismlariga yaxshiroq kirib borishi uchun adyuvant qo‘shish tavsiya etiladi.

Xulosa

Ushbu zararkunandalarga qarshi samarali himoya uchta asosiy tamoyilga tayanadi:

1.  dalani muntazam monitoring qilish; 
2.  ishlovni iqtisodiy zarar chegarasidan oldin boshlash; 
3.  preparatni zararkunandaning biologiyasi va faollik vaqtiga qarab qo‘llash. 

Pestitsidlarni faqat O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tgan mahsulotlar orasidan tanlash, yorliqdagi me’yor va kutish muddatiga qat’iy amal qilish zarur. Aniq ishlov sxemasi ekin turi, zararlanish darajasi va hudud sharoitiga qarab agronom bilan birgalikda belgilanadi.