Uzoq davom etadigan jazirama, quruq shamol va namlik tanqisligi mevali daraxtlar hamda uzumzorlarga jiddiy stress keltiradi. Bunday sharoitda barglarning suv yo‘qotishi kuchayadi, fotosintez susayadi, meva va uzum donalarida quyosh kuyishi, qurish, to‘kilish yoki yorilish xavfi ortadi. Uzumda 35°C dan yuqori harorat fotosintez samaradorligi va meva almashinuv jarayonlarini izdan chiqarishi, suv tanqisligi bilan birga kelganda esa zarar yanada kuchayishi mumkin. 

Jazirama davrida asosiy maqsad daraxtga bir martalik “tez yordam” ko‘rsatish emas, balki ildiz zonasidagi namlikni barqaror saqlash, barg va mevalarning tabiiy soyalanishini asrash hamda o‘simlikka qo‘shimcha stress yuklamaslikdir.

1. Sug‘orishni kechki va tungi vaqtda tashkil eting

Issiq kunlarda daraxt tagini bir yo‘la ko‘llatib sug‘orish tavsiya etilmaydi. Ortiqcha suv tuproqdagi havo almashinuvini buzishi, faqat yuza qatlamni namlash esa faol ildizlarni yetarli suv bilan ta’minlamasligi mumkin.

Sug‘orishni, imkon qadar, kechki soat 20:00 dan keyin boshlash va ertalabki 07:00 gacha yakunlash maqsadga muvofiq. Tomchilatib sug‘orish tizimida suvni bir martada emas, qisqa tanaffuslar bilan bir necha bosqichda berish mumkin. Bu suvning tuproqqa yaxshiroq singishiga yordam beradi.

Suv daraxt tanasining o‘ziga emas, asosan shox-shabba soyasi tushadigan faol ildiz zonasiga berilishi kerak. Sug‘orishdan keyin namlik faqat tuproq yuzasida qolmaganini, chuqurroq qatlamga ham yetganini tuproq burg‘usi, namlik o‘lchagich yoki oddiy kovlash orqali tekshiring.

Sug‘orish oralig‘ini kalendar bo‘yicha emas, tuproq namligi va uning mexanik tarkibiga qarab belgilang:

•  qumloq tuproqlarda suv tezroq yo‘qoladi va sug‘orish tez-tez talab qilinadi; 
•  og‘ir, loy tuproqlarda suv sekin singadi, shu sababli ortiqcha sug‘orishdan ehtiyot bo‘lish kerak; 
•  faqat yuzani tez-tez namlash chuqur ildizlarning rivojlanishiga yordam bermaydi. 

Sekin va ildiz zonasini to‘liq namlaydigan sug‘orish, odatda, qisqa va yuzaki sug‘orishdan samaraliroq hisoblanadi. 

2. Tuproqni mulch bilan himoyalang

Mulcha tuproq yuzasining keskin qizishini kamaytiradi, namlikning tez bug‘lanishiga yo‘l qo‘ymaydi va begona o‘tlarning suv uchun raqobatini cheklaydi.

Daraxt va tok qatorlariga quyidagi materiallardan foydalanish mumkin:

•  somon; 
•  maydalangan poya va o‘simlik qoldiqlari; 
•  yog‘och qipig‘i yoki po‘stloq; 
•  yaxshi yetilgan kompost. 

Mulcha qatlamini taxminan 5–8 sm qalinlikda yoyish mumkin. Uni daraxt tanasiga tirab qo‘ymang — tana atrofi kamida 10–15 sm ochiq qolishi kerak. Bu po‘stloqning doimiy namlanishi va chirish xavfini kamaytiradi. Tuproq ostiga havo o‘tkazmaydigan polietilen plyonka yoyish tavsiya etilmaydi. 

Mulcha materiali bo‘lmasa, sug‘orishdan keyin tuproq qatqalog‘ini ildizlarga zarar yetkazmaydigan darajada yuzaki yumshatish mumkin. Bunda chuqur kultivatsiyadan saqlaning, chunki tok va yosh daraxtlarning mayda faol ildizlari tuproq yuzasiga yaqin joylashgan bo‘lishi mumkin.

3. Daraxt tanasi va yirik shoxlarini quyoshdan himoya qiling

Bahorda amalga oshirilgan oqlash yozga kelib yuvilib ketgan bo‘lsa, uni yangilash lozim. Oqartirilgan sirt quyosh nurlarini qaytarib, po‘stloqning haddan tashqari qizishini kamaytiradi.

Buning uchun:

•  daraxtlar uchun mo‘ljallangan maxsus bog‘ bo‘yog‘i; 
•  agronomik oqlash qorishmasi; 
•  daraxtga zarar yetkazmaydigan oq, suv asosidagi himoya qoplamasidan foydalanish mumkin. 

Asosan daraxt tanasi, janubiy va janubi-g‘arbiy tomonga qaragan hamda quyoshga ochilib qolgan yirik skelet shoxlariga ishlov beriladi. Yog‘li, akril yoki tashqi qurilish ishlari uchun mo‘ljallangan bo‘yoqlarni daraxt po‘stlog‘iga surtish mumkin emas.

Oq himoya qatlami yorug‘likni qaytaradi va po‘stloqning qizishini kamaytiradi. Bu ayniqsa yosh, yupqa po‘stloqli yoki kesishdan keyin shoxlari quyoshga ochilib qolgan daraxtlar uchun muhim. 

4. Jaziramada kuchli kesish va barg siyraklashtirishni to‘xtating

Issiq to‘lqin yaqinlashayotgan yoki davom etayotgan paytda daraxt va toklarni kuchli kesish, barglarni ko‘p miqdorda olib tashlash, novda uchlarini chilpish hamda hosil zonasini keskin ochib yuborish tavsiya etilmaydi.

Barglar meva va uzum shingillari uchun tabiiy soyabon vazifasini bajaradi. Oldin soyada bo‘lgan mevalar birdaniga quyoshga ochilsa, ularning yuzasi moslashishga ulgurmaydi va kuyish xavfi ortadi.

Uzumzorlarda, ayniqsa:

•  shingil atrofidagi barglarni yulish; 
•  novdalarni keskin siyraklashtirish; 
•  kechki mavsumda kuchli “chekanka” qilish; 
•  g‘arbiy tomondagi shingillarni ochib yuborish vaqtincha to‘xtatilishi kerak. 

Tadqiqot va extension tavsiyalariga ko‘ra, barglarni mavsum oxirida yoki uzum pisha boshlagan davrda keskin olib tashlash mevalarning issiq va quyoshda kuyishiga sabab bo‘lishi mumkin. Issiq hududlarda shingillarning kunning ikkinchi yarmidagi quyoshdan himoyalangan holda qolishi ayniqsa muhim. 

Uzumzorlarni jaziramadan himoya qilish

5. Uzum qatorlarida namlikni barqaror saqlang

Tok ildiz tizimining bir qismi tuproqning yuqori qatlamlarida faol ishlaydi. Shu sababli qator oralari yalang‘och va quruq qolsa, tuproq tez qizib, namlik yo‘qotilishi kuchayadi.

Somon yoki boshqa o‘simlik materialidan tayyorlangan mulcha:

•  tuproq haroratining keskin ko‘tarilishini kamaytiradi; 
•  sug‘orish suvining samaradorligini oshiradi; 
•  qator oralari va tok ostidagi namlikni uzoqroq saqlaydi. 

Jazirama oldidan toklarni qattiq suv tanqisligida qoldirmaslik zarur. Shu bilan birga, uzoq vaqt qurib qolgan tuproqni birdaniga haddan tashqari ko‘p suv bilan ko‘llatish ham maqsadga muvofiq emas. Namlik bosqichma-bosqich tiklanishi kerak.

6. Kaolin asosidagi himoya vositalaridan oqilona foydalaning

Tozalangan kaolin asosidagi preparatlar barg va meva yuzasida yupqa, oq, yorug‘likni qaytaruvchi qatlam hosil qiladi. Bu qatlam barg hamda uzum donalari yuzasining qizishini kamaytirishga yordam berishi mumkin.

Kaolinning samarasi:

•  hududning iqlimiga; 
•  tokning rivojlanish kuchiga; 
•  shingillarning quyoshga ochiqligiga; 
•  preparat konsentratsiyasi va qoplama sifatiga bog‘liq. 

So‘nggi dala tadqiqotlarida kaolin yuqori issiqlik stressi mavjud ayrim uzumzorlarda barg haroratini pasaytirgani va fotosintez faoliyatini saqlashga yordam bergani kuzatilgan. Biroq uning ta’siri barcha maydonlarda bir xil bo‘lmagan. Shu sababli kaolinni universal yechim emas, balki sug‘orish va soyalanishni to‘ldiruvchi vosita sifatida ko‘rish kerak. 

Kaolin qo‘llashda:

•  faqat qishloq xo‘jaligi uchun mo‘ljallangan, tozalangan mahsulotdan foydalaning; 
•  mahsulot yorlig‘idagi me’yor va kutish muddatiga amal qiling; 
•  avval kichik maydonda sinov o‘tkazing; 
•  hosil yig‘imiga yaqin davrda mevada oq qoldiq qolishini hisobga oling; 
•  boshqa preparatlar bilan aralashtirishdan oldin mosligini tekshiring. 

7. Bargdan oziqlantirishni ehtiyotkorlik bilan amalga oshiring

Jazirama davrida bargdan oziqlantirish yordamchi chora bo‘lishi mumkin, ammo u sug‘orish o‘rnini bosa olmaydi. Suv tanqisligi bartaraf etilmagan o‘simlikka ko‘p miqdorda o‘g‘it yoki biostimulyator purkash kutilgan natijani bermasligi, aksincha kimyoviy kuyish xavfini oshirishi mumkin.

Kaliy va kalsiy

Kaliy o‘simlikdagi suv almashinuvida, kalsiy esa hujayra devorlari va meva to‘qimalarining mustahkamligida ishtirok etadi. Biroq bargdan beriladigan kaliy yoki kalsiyning me’yori mahsulot tarkibi, ekin turi, nav, suv sifati va rivojlanish bosqichiga qarab farq qiladi.

Shuning uchun:

•  barcha mahsulotlarga bir xil universal me’yor belgilamang; 
•  faqat preparat yorlig‘idagi konsentratsiyadan foydalaning; 
•  konsentratsiyani jazirama sababli oshirmang; 
•  avval 3–5 tupda sinov purkashi o‘tkazing; 
•  purkashni kuchli so‘lib qolgan o‘simlikda bajarmang. 

Bor preparatlari

Bor faqat tahlil yoki aniq ehtiyoj mavjud bo‘lganda qo‘llanishi kerak. O‘simlikka bor juda kam miqdorda zarur bo‘ladi va yetishmovchilik bilan zaharlanish oralig‘i tor. Ortiqcha bor uzum va mevali daraxtlarda barg chetlarining kuyishi, to‘qimalarning nobud bo‘lishi, o‘sish hamda hosildorlikning pasayishiga olib kelishi mumkin. Barg, tuproq va sug‘orish suvi tahlilisiz borni “profilaktika uchun” takroran berish tavsiya etilmaydi. 

8. Aminokislota va dengiz o‘tlari ekstraktlari — yordamchi vosita

Aminokislotalar, oqsil gidrolizatlari va dengiz o‘tlari ekstraktlari asosidagi biostimulyatorlar o‘simlikning issiqlik stressiga javob reaksiyalarini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Ayrim tajribalarda bunday vositalar yuqori harorat sharoitida uzum ko‘chatlarida xlorofillning saqlanishi va fotosintez samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Shu bilan birga, turli mahsulotlarning natijasi bir xil bo‘lmagan. 

Biostimulyatorlardan foydalanishda savdo nomidan ko‘ra quyidagilarga e’tibor bering:

•  mahsulotning aniq tarkibi; 
•  ekin va rivojlanish bosqichi uchun tavsiya etilganligi; 
•  qo‘llash me’yori; 
•  boshqa preparatlar bilan mosligi; 
•  mahalliy sharoitda o‘tkazilgan sinov natijalari. 

Ularni kutilayotgan issiq to‘lqin oldidan, o‘simlik hali kuchli so‘lib ulgurmagan vaqtda qo‘llash maqsadga muvofiq. Takroriy ishlovlar faqat mahsulot yorlig‘ida ko‘rsatilgan oraliqda amalga oshiriladi.

Jazirama paytida nimalarni qilmaslik kerak?

Yangi go‘ng va yuqori konsentratsiyali o‘g‘it bermang

Issiqning eng kuchli davrida yangi go‘ng, ko‘p miqdordagi azotli o‘g‘it yoki yuqori konsentratsiyali oziqa eritmalarini berish tavsiya etilmaydi. Yangi o‘sishni keskin rag‘batlantirish o‘simlikning suvga bo‘lgan talabini yanada oshiradi. Kuchli o‘g‘itlash ishlarini salqinroq davrga qoldirish kerak. 

Yaxshi yetilgan kompostni mulcha sifatida qo‘llash mumkin, biroq u daraxt tanasiga tegib turmasligi kerak.

Kunduzi kimyoviy ishlov bermang

Preparatlarni kunning eng issiq vaqtida purkash eritmaning tez qurishi, barg yuzasida konsentratsiyaning ortishi va fitotoksiklik xavfini kuchaytiradi. Ishlovni havo salqin, shamol sust bo‘lgan kechki yoki erta tonggi vaqtda, mahsulot yorlig‘i ruxsat bergan sharoitda bajaring.

“Purkalgan tomchilar lupa vazifasini bajaradi” degan izoh har doim ham ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas. Asosiy xavf — yuqori harorat, tez bug‘lanish, preparatning konsentratsiyalanishi va ayrim faol moddalarning issiqda o‘simlikka zaharli ta’siridir. Ko‘plab kimyoviy vositalar issiq sharoitda o‘simlikka zarar yetkazishi mumkin, shuning uchun har bir preparat yorlig‘i alohida tekshirilishi zarur. 

Oltingugurtni jazirama arafasida qo‘llamang

Oltingugurt oidiiumga qarshi samarali vositalardan biri bo‘lsa-da, juda yuqori haroratda uzum barglari va mevalarida kuyish chaqirishi mumkin. UC IPM tavsiyalarida oltingugurt harorat taxminan 100°F, ya’ni 37,8°C dan oshadigan kunlar oldidan yoki shunday kunlarda qo‘llansa, barg va mevalarga zarar yetkazishi mumkinligi qayd etilgan. Bundan tashqari, oltingugurtni moyli preparatlar bilan aralashtirish yoki ularni qisqa oraliqda ketma-ket qo‘llash mumkin emas. 

Mahalliy preparat yorlig‘ida bundan past harorat chegarasi ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin. Shu sababli aynan yorliqdagi cheklov ustuvor hisoblanadi.

Preparat me’yorini oshirmang

Jaziramada suv tez bug‘lanishi sababli “ta’siri kuchli bo‘lsin” deb preparat me’yorini oshirish ayniqsa xavfli. Bir necha mahsulotni tekshirmasdan bitta idishda aralashtirish ham barg va meva kuyishiga, cho‘kma hosil bo‘lishiga yoki preparatlar samaradorligining pasayishiga olib kelishi mumkin.

UFarmer tavsiya etadigan tezkor harakat rejasi

Issiq to‘lqin boshlanishidan oldin

Sug‘orish tizimidagi nosozliklarni bartaraf eting, filtr va tomizgichlarni tekshiring. Tuproq namligini baholang, mulcha qatlamini yangilang va quyoshga ochilib qolgan tana hamda yirik shoxlarni himoyalang. Barg siyraklashtirish, kuchli kesish va novda uchlarini chilpish ishlarini to‘xtating.

Jazirama davomida

Ildiz zonasidagi namlikni barqaror ushlang. Sug‘orishni kechki yoki tungi vaqtda bosqichma-bosqich amalga oshiring. Daraxt va toklarni har kuni ertalab hamda kechqurun kuzatib, barglarning so‘lishi, mevalarning rang o‘zgartirishi va kuyish belgilarini qayd eting. Kunning issiq vaqtida o‘g‘itlash yoki kimyoviy ishlov bermang.

Issiq to‘lqin tugagach

Sug‘orishni birdaniga keskin kamaytirmang yoki oshirmang. Zararlangan maydonlarni baholang, lekin tirik barg va novdalarni shoshilib kesib tashlamang. O‘simlik tiklangach, barg yoki tuproq tahlili asosida oziqlantirish dasturini yangilang. Kasallik va zararkunandalarni kuzatishni kuchaytiring, chunki issiqdan zararlangan to‘qimalar ikkilamchi muammolarga nisbatan zaifroq bo‘lishi mumkin.

Muhim eslatma

Sug‘orish hajmi, oziqlantirish me’yori va preparat tanlovi daraxt yoki tokning yoshi, navi, payvandtagi, tuproq tarkibi, suv sifati, hosil yuklamasi hamda ishlatilayotgan mahsulot formulatsiyasiga qarab farq qiladi. Har qanday preparatni qo‘llashdan oldin uning yorlig‘ini o‘qing, kichik maydonda sinov o‘tkazing va imkon qadar hududiy agronom bilan maslahatlashgan holda ish tuting.

UFarmer jamoasi fermer va dehqonlarimizga jazirama kunlarda, avvalo, suvdan oqilona foydalanish, tabiiy soyalanishni asrash va o‘simlikka qo‘shimcha stress yuklaydigan keskin agrotexnik tadbirlardan voz kechishni tavsiya etadi.