Misol: Yangiyo‘l tumani atrofidagi qishloqlarda bir fermer 0.5 ga yerda intensiv usulda pomidor yetishtirib, tomchilatib sug‘orish va mos o‘g‘itlash tizimi orqali yaxshi daromad olgani haqida xabar tarqalgach, qo‘shni fermerlar ham tahlil qilmasdan xuddi shu modelni qo‘llagan. Lekin har bir yerning agrotexnik xususiyati hisobga olinmagani sababli ko‘p joyda tizim noto‘g‘ri ishlab, hosil sifati pasaygan va xarajatlar oshgan. Natijada bozorda raqobat kuchayib, ko‘p fermerlar kutilayotgan foydani emas, zararni his qilgan.
Bu vaziyatda asosiy muammo texnologiyaning o‘zi emas, balki uni ko‘r-ko‘rona ko‘chirish madaniyati bo‘lib, qaror qabul qilishda tahlil o‘rniga taqlid ustun bo‘lgani uchun tizimda sifatli, ilmiy va uzoq muddatli yondashuvlar orqaga surilgan.
Iqtisodiy nuqtayi nazardan qaralganda, bozorda ikki turdagi qaror shakllanadi: biri agronomik bilim, tuproq tahlili va uzoq muddatli investitsiyaga asoslangan sifatli qarorlar, ikkinchisi esa qo‘shni tajribasini ko‘chirish, arzon va tez natija kutuvchi, lekin ilmiy asosi kuchsiz qarorlar bo‘lib, aynan ikkinchi guruh qarorlar osonligi va arzonligi sabab ko‘payib ketadi. Natijada Gresham qonuniga ko‘ra, ular sifatli qarorlarni siqib chiqaradi.
Muammoning asosiy sabablari sifatida agrar bilim yetishmasligi, agronomik maslahat tizimining kuchsizligi, xatarni baholash madaniyatining yo‘qligi va “bir natija hamma joyda bir xil bo‘ladi” degan noto‘g‘ri fikr ko‘rsatilishi mumkin.
Shu nuqtada zamonaviy texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt (AI) va raqamli agrar platformalar tizimi kirib kelishi masalani yangi bosqichga olib chiqadi. Chunki sun’iy intellekt asosida ishlaydigan agroplatformalar har bir fermerning holatini individual tahlil qilish imkonini beradi: tuproq tarkibi, suv ta’minoti, ob-havo prognozlari, ekin turi va bozor narxlarini bir vaqtda hisoblab, aniq tavsiya beradi. Bu esa “qo‘shnimniki ishladi, demak menda ham ishlaydi” degan ko‘r-ko‘rona yondashuv o‘rniga ma’lumotga asoslangan qaror qabul qilish madaniyatini shakllantiradi.
Agar agrar sohada AI asosidagi platformalar keng joriy etilsa, fermer qarorlari intuitsiya va taqlidga emas, balki ma’lumot va modellarga tayanadi. Masalan, bir platforma muayyan dala uchun qaysi nav mosligini, qancha suv kerakligini va qaysi vaqtda o‘g‘it berish samarali ekanini aniq hisoblab bera oladi. Bu esa Gresham qonuni ta’sirini kuchsizlantiradi, chunki “arzon va noto‘g‘ri qarorlar” raqamli tahlil asosida “sifatli qarorlar” tomonidan siqib chiqariladi.
Yechim sifatida esa har bir ekin uchun standart agrotexnik chek-list joriy qilish, agronomik konsaltingni majburiy bosqichga aylantirish, demo-fermalar orqali usullarni avval sinab ko‘rish, bozorda sifatni rag‘batlantirish va fermerlar uchun tahlilga asoslangan qaror qabul qilish madaniyatini shakllantirish bilan birga, sun’iy intellekt asosidagi agroplatformalarni davlat va xususiy sektor hamkorligida keng joriy qilish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, qishloq xo‘jaligida eng katta xavf yer yoki texnika emas, balki tahlilsiz qaror qabul qilish madaniyati bo‘lib, haqiqiy rivojlanish faqat sifatli va ilmiy asoslangan qarorlar ko‘r-ko‘rona taqliddan ustun bo‘lgandagina mumkin bo‘ladi. Bu jarayonda esa sun’iy intellekt va raqamli agroplatformalar yangi agrar iqtisodiyotning asosiy drayveriga aylanadi.
Muhammadbobir Sultonov — UFarmer agroplatformasi yetakchi mutaxassisi va agrokonsultanti, raqamli qishloq xo‘jaligi va sun’iy intellekt texnologiyalarini agrar sohaga joriy etish bo‘yicha mutaxassis.
